ซูเปอร์เอลนีโญกับความมั่นคงด้านน้ำของประเทศไทย เมื่อ “น้ำ” กลายเป็นความเสี่ยงอันดับแรกที่ทุกภาคส่วนต้องร่วมรับมือ (การจัดการทรัพยากรน้ำ)

               น้ำคือทรัพยากรพื้นฐานที่หล่อเลี้ยงชีวิต เศรษฐกิจ และการพัฒนาของประเทศ แต่ภายใต้สถานการณ์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ทวีความรุนแรงขึ้น โดยเฉพาะแนวโน้มการเกิด “ซูเปอร์เอลนีโญ” (Super El Niño) ประเทศไทยกำลังเผชิญความท้าทายด้านการบริหารจัดการน้ำครั้งสำคัญ ทั้งปริมาณฝนลดลง ฝนกระจายตัวไม่สม่ำเสมอ และเกิดภาวะฝนทิ้งช่วงในหลายพื้นที่ สถานการณ์ดังกล่าวอาจส่งผลกระทบต่อทุกภาคส่วน ตั้งแต่ภาคการเกษตรที่ต้องพึ่งพาน้ำเพื่อการเพาะปลูก ภาคอุตสาหกรรมที่ต้องใช้น้ำในกระบวนการผลิต ภาคบริการและการท่องเที่ยว ไปจนถึงประชาชนทั่วไปที่อาจเผชิญความเสี่ยงจากการขาดแคลนน้ำอุปโภคบริโภคในบางพื้นที่

จากการบริหารจัดการภัยแล้ง สู่การสร้างความมั่นคงด้านน้ำ
               ข้อมูลภูมิอากาศ การคาดการณ์ล่วงหน้า และเทคโนโลยีดิจิทัล กำลังถูกใช้เป็นเครื่องมือสำคัญในการวางแผนและลดความเสี่ยงก่อนเกิดผลกระทบ ซึ่งหน่วยงานด้านน้ำของประเทศได้บูรณาการการทำงานร่วมกันอย่างใกล้ชิด ตั้งแต่การติดตามสถานการณ์ฝนและน้ำต้นทุน การบริหารจัดการอ่างเก็บน้ำ การจัดสรรน้ำตามลำดับความสำคัญ ตลอดจนการเตรียมมาตรการช่วยเหลือพื้นที่เสี่ยงล่วงหน้า

การดำเนินงานที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่
               เพื่อเตรียมความพร้อมรับมือภัยแล้งและฝนทิ้งช่วง กรมทรัพยากรน้ำได้ระดมเครื่องจักรกลสนับสนุนการบริหารจัดการน้ำ ประกอบด้วยเครื่องสูบน้ำ รถบรรทุกน้ำ รถขุด และเรือดูดโคลน พร้อมปฏิบัติงานตลอด 24 ชั่วโมงในพื้นที่เสี่ยง ขณะเดียวกัน กรมทรัพยากรน้ำบาดาลได้ขยายมาตรการช่วยเหลือประชาชนผ่านการจัดตั้งจุดจ่ายน้ำบาดาลเพื่อประชาชนจำนวน 157 แห่ง ครอบคลุม 42 จังหวัดทั่วประเทศ พร้อมศูนย์ผลิตน้ำสะอาด 139 จุด และจุดสูบน้ำช่วยเหลืออีก 245 จุด เพื่อเพิ่มโอกาสการเข้าถึงน้ำสะอาดในช่วงวิกฤติ
               นอกจากมาตรการระยะสั้น ประเทศไทยยังมีการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานเพื่อสร้างความมั่นคงด้านน้ำในระยะยาว เช่น โครงการน้ำบาดาลเพื่อความมั่นคงระดับชุมชน ซึ่งช่วยเพิ่มแหล่งน้ำสำรองให้กับพื้นที่ที่ประสบปัญหาภัยแล้งซ้ำซากในหลายจังหวัด อีกหนึ่งตัวอย่างสำคัญคือการพัฒนา “ธนาคารน้ำใต้ดิน” (Groundwater Banking) ในหลายพื้นที่ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะในจังหวัดขอนแก่น นครราชสีมา และบุรีรัมย์ ซึ่งเป็นการกักเก็บน้ำส่วนเกินในช่วงฤดูฝนลงสู่ชั้นใต้ดิน เพื่อนำกลับมาใช้ในช่วงฤดูแล้ง ช่วยลดความเสี่ยงจากการขาดแคลนน้ำในระยะยาว
ในระดับประเทศ สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) ได้พัฒนาระบบคลังข้อมูลน้ำแห่งชาติ (National Thai Water) เชื่อมโยงข้อมูลน้ำจากหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อสนับสนุนการตัดสินใจด้านการบริหารจัดการน้ำแบบเรียลไทม์ และเพิ่มประสิทธิภาพการเตือนภัยล่วงหน้า

ยุทธศาสตร์สำคัญที่ประเทศไทยควรเร่งดำเนินการ
               แม้มาตรการที่ดำเนินอยู่จะช่วยลดความเสี่ยงได้ในระดับหนึ่ง แต่การเผชิญกับซูเปอร์เอลนีโญและสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว จำเป็นต้องอาศัยการปรับตัวในระดับโครงสร้างมากขึ้น ทั้งการนำเทคโนโลยีดิจิทัล ปัญญาประดิษฐ์ (AI) และข้อมูลภูมิอากาศความละเอียดสูงมาใช้ในการคาดการณ์และบริหารจัดการน้ำแบบบูรณาการ การเพิ่มศักยภาพการกักเก็บน้ำในทุกระดับ ทั้งอ่างเก็บน้ำ แหล่งน้ำชุมชน ระบบธนาคารน้ำใต้ดิน และการเติมน้ำกลับสู่ชั้นหินอุ้มน้ำ (Managed Aquifer Recharge: MAR) การพัฒนาระบบเตือนภัยล่วงหน้าและการสื่อสารความเสี่ยงให้เข้าถึงประชาชนและภาคส่วนต่าง ๆ ได้อย่างรวดเร็วและแม่นยำ และการผลักดันการบริหารจัดการน้ำบนฐานข้อมูลและความร่วมมือของทุกภาคส่วน ตั้งแต่ภาครัฐ ภาคเอกชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ไปจนถึงภาคประชาชน

ประชาชนจะร่วมรับมือได้อย่างไร
               การสร้างความมั่นคงด้านน้ำไม่ใช่ภารกิจของหน่วยงานภาครัฐเพียงอย่างเดียว แต่เป็นความรับผิดชอบร่วมกันของทุกคน ประชาชนสามารถเริ่มต้นได้จากการใช้น้ำอย่างรู้คุณค่า ซ่อมแซมอุปกรณ์ที่รั่วไหล ติดตั้งอุปกรณ์ประหยัดน้ำ เก็บกักน้ำฝนไว้ใช้ในครัวเรือน และร่วมดูแลแหล่งน้ำในชุมชน
               ในภาคเกษตร ควรติดตามข้อมูลพยากรณ์อากาศและสถานการณ์น้ำอย่างใกล้ชิด ปรับแผนเพาะปลูกให้สอดคล้องกับปริมาณน้ำต้นทุน และเลือกใช้เทคโนโลยีที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการใช้น้ำ เพราะในโลกที่สภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว “น้ำ” ไม่ใช่เพียงทรัพยากรธรรมชาติ แต่คือหัวใจสำคัญของความมั่นคงทางเศรษฐกิจ สังคม และคุณภาพชีวิตของคนไทยทุกคน การเตรียมพร้อมตั้งแต่วันนี้จึงเป็นการสร้างภูมิคุ้มกันให้ประเทศสามารถก้าวผ่านความท้าทายจากซูเปอร์เอลนีโญและวิกฤตภูมิอากาศในอนาคตได้อย่างยั่งยืน

“ประเทศไทยเติบโตอย่างยั่งยืนด้วยเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำและมีภูมิคุ้มกันต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศด้วยการมีส่วนร่วมของประชาชน”

แหล่งที่มา :
– สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ. (2569). แผนปฏิบัติการด้านทรัพยากรน้ำและมาตรการรองรับภัยแล้ง.
– สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ. (2569). National Hydroinformatics and Climate Data Center.
– สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ. (2569). ThaiWater: ระบบคลังข้อมูลน้ำแห่งชาติ.
– กรมทรัพยากรน้ำบาดาล. (2569). โครงการพัฒนาแหล่งน้ำบาดาลเพื่อแก้ไขปัญหาภัยแล้ง.
– กรมทรัพยากรน้ำ. (2569). โครงการพัฒนาแหล่งน้ำและเพิ่มความมั่นคงด้านน้ำระดับชุมชน.