เคล็ดลับการออกแบบเมืองเพื่อรับมือภัยพิบัติของประเทศญี่ปุ่น ตอนที่ 5 (2) : การออกแบบเชิงคาดการณ์ล่วงหน้า (Toward Anticipatory Design) เพื่อใช้งานทั้งในภาวะปกติและภาวะภัยพิบัติ (Everyday-Post-disaster)

               จากตอนที่ผ่านมา แนวคิด Anticipatory Design แสดงให้เห็นว่า การเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติสามารถถูกผสานเข้าเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ผ่านการออกแบบที่คำนึงถึงความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน พื้นที่ และบริบทของชุมชน รวมถึงการสร้างพื้นที่และโครงสร้างพื้นฐานที่สามารถใช้งานได้ทั้งในภาวะปกติและภาวะภัยพิบัติ แนวคิดนี้จะถูกขยายออกไป โดยเปลี่ยนจากการพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่าง “คนกับพื้นที่” ไปสู่ความสัมพันธ์ระหว่าง “เมืองกับธรรมชาติ” ผ่านหลักการ การผสานระบบนิเวศและวิศวกรรม (Ecology–Engineering) ซึ่งเสนอให้การจัดการภัยพิบัติไม่พึ่งพาโครงสร้างพื้นฐานทางวิศวกรรมเพียงอย่างเดียว แต่ใช้ระบบธรรมชาติและระบบนิเวศเข้ามาทำงานเกื้อหนุนกัน ไปสู่แนวคิด Disaster Timeline ที่พิจารณาการออกแบบและการเตรียมพร้อมให้ครอบคลุมตั้งแต่ก่อนเกิดภัย เพื่อสร้างเมืองและชุมชนที่สามารถอยู่ร่วมกับความเสี่ยงและรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้อย่างยั่งยืน
               หลักการ Ecology/Engineering มุ่งเน้นการปรับเปลี่ยนแนวคิดการจัดการภัยพิบัติจากการพึ่งพาโครงสร้างพื้นฐานด้านวิศวกรรมขนาดใหญ่ (Gray Infrastructure) เพียงอย่างเดียว ไปสู่การบูรณาการองค์ความรู้ด้านวิศวกรรมเข้ากับระบบธรรมชาติ เพื่อให้ทั้งสองส่วนทำงานเกื้อหนุนกันอย่างสมดุล แม้ว่าโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ เช่น เขื่อน พนังกั้นน้ำ หรือระบบป้องกันอุทกภัย จะมีบทบาทสำคัญในการลดความรุนแรงของภัยพิบัติและสามารถป้องกันน้ำท่วมขนาดใหญ่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่ในขณะเดียวกัน โครงสร้างเหล่านี้อาจทำให้ปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เป็นต้นเหตุของความเสี่ยงถูกมองข้าม เนื่องจากผลกระทบถูกซ่อนอยู่เบื้องหลังระบบป้องกันดังกล่าว การพึ่งพาโครงสร้างพื้นฐานด้านวิศวกรรมเพียงอย่างเดียวอาจก่อให้เกิดความรู้สึกปลอดภัยที่เกินความเป็นจริง จนทำให้เกิดความเข้าใจว่าเมืองสามารถป้องกันผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้อย่างสมบูรณ์ (Climate-proof) ส่งผลให้การดำเนินมาตรการปรับตัวในระดับพื้นที่หรือระดับชุมชนได้รับความสำคัญลดลง ทั้งที่ในความเป็นจริง ภายใต้สภาพภูมิอากาศที่มีความผันผวนและคาดการณ์ได้ยากในปัจจุบัน โครงสร้างพื้นฐานเพียงอย่างเดียวไม่สามารถรับประกันความปลอดภัยได้อย่างสมบูรณ์

               กรอบแนวคิด Anticipatory Design จึงเสนอให้เกิดการปรับเปลี่ยนกระบวนทัศน์จากการพยายามควบคุมธรรมชาติ ไปสู่การออกแบบที่ทำงานร่วมกับระบบนิเวศและกระบวนการทางธรรมชาติ โดย ภูมิสถาปนิก James Wescoat ได้เสนอว่า นักออกแบบควรทำความเข้าใจลักษณะสัณฐานของแม่น้ำ (River Morphology) ให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น โดยเฉพาะความสัมพันธ์ระหว่างลักษณะทางกายภาพ การเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาล และบทบาทของแม่น้ำในการสร้างถิ่นที่อยู่อาศัยของพืชและสัตว์ การให้ความสำคัญกับความสมบูรณ์ของระบบนิเวศลุ่มน้ำไม่เพียงช่วยรักษาสมดุลของธรรมชาติ แต่ยังช่วยให้ระบบนิเวศสามารถสร้างประโยชน์และบริการทางธรรมชาติ (Ecosystem Services) แก่ชุมชนได้อย่างยั่งยืน ซึ่งแนวคิดดังกล่าวได้รับแรงบันดาลใจจากภูมิปัญญาดั้งเดิมของญี่ปุ่น เช่น วิถีชีวิตแบบ Satoyama ซึ่งใช้คันดินธรรมชาติและพื้นที่นาข้าวเป็นพื้นที่หน่วงน้ำตามธรรมชาติโดยไม่ต้องพึ่งพาโครงสร้างวิศวกรรมขนาดใหญ่เพียงอย่างเดียว การทำความเข้าใจลักษณะของแม่น้ำและความสมบูรณ์ของระบบนิเวศจึงช่วยให้นักออกแบบสามารถพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานที่สอดคล้องกับธรรมชาติ พร้อมทั้งลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกัน แนวคิดดังกล่าวเริ่มถูกนำมาประยุกต์ใช้ผ่านโครงการพัฒนาพื้นที่หลายแห่งในประเทศญี่ปุ่น ตัวอย่างเช่น Fukakita Ryokuchi Park โอซากา (รูปที่ 4) ซึ่งได้รับการออกแบบให้เป็นสวนสาธารณะสำหรับการพักผ่อนของประชาชนในช่วงเวลาปกติ แต่เมื่อระดับน้ำในแม่น้ำ Neya River เพิ่มสูงขึ้น พื้นที่ดังกล่าวสามารถเปลี่ยนบทบาทเป็นพื้นที่หน่วงน้ำเพื่อบรรเทาอุทกภัยได้ทันที หรือ Tokyo Metropolitan Discharge Channel หรือ อุโมงค์ระบายน้ำรอบนอกมหานครโตเกียว (รูปที่ 5) ซึ่งเป็นระบบระบายน้ำและอุโมงค์ผันน้ำใต้ดินขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ซึ่งอุโมงค์ดังกล่าวสามารถเป็นสถานที่ท่องเที่ยว เมื่อไม่มีการผันน้ำ หรือในระดับประเทศ กระทรวงที่ดิน โครงสร้างพื้นฐาน การขนส่ง และการท่องเที่ยว (MLIT) ของญี่ปุ่นได้ปรับแนวทางการบริหารจัดการอุทกภัยไปสู่แนวคิด Watershed Flood Control ครอบคลุมลุ่มน้ำจำนวน 121 แห่งทั่วประเทศ โดยกำหนดให้ทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องภายในลุ่มน้ำร่วมกันวิเคราะห์พื้นที่น้ำท่วมและบริหารจัดการความเสี่ยงในฐานะระบบเดียวกัน แทนการดำเนินงานแบบแยกส่วนตามขอบเขตการปกครอง

การออกแบบเพื่อรองรับทุกลำดับเหตุการณ์ของภัยพิบัติ (Disaster Timeline)
               หลักการ Disaster Timeline นำเสนอกรอบแนวคิดในการรับมือกับความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ครอบคลุมทุกระยะของวงจรภัยพิบัติ โดยตั้งอยู่บนแนวคิดว่าการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมิใช่เป็นเพียงความเสี่ยงที่จะเกิดขึ้นในอนาคตอันไกล หากแต่เป็นความท้าทายที่กำลังส่งผลกระทบในปัจจุบัน ดังนั้น การวางแผนและการออกแบบจึงไม่ควรมุ่งเน้นเฉพาะมาตรการปรับตัวในระยะยาวเท่านั้น แต่จำเป็นต้องครอบคลุมทั้งการเตรียมพร้อมรับมือภัยพิบัติในระยะใกล้ การตอบสนองต่อสถานการณ์ฉุกเฉิน และการฟื้นฟูในระยะยาวภายหลังเกิดภัยพิบัติ หนึ่งในความท้าทายสำคัญคือ การขยายตัวของเมืองอย่างรวดเร็วเข้าสู่พื้นที่ชายฝั่งและพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความเสี่ยงสูง ซึ่งไม่เพียงส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศในท้องถิ่น แต่ยังทำให้ประชาชนจำนวนมากต้องเผชิญกับความเสี่ยงจากระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้น นอกจากนี้ มาตรการปรับตัวที่ดำเนินการเฉพาะในระดับโครงการหรือพื้นที่อาจก่อให้เกิดผลกระทบด้านความไม่เป็นธรรมทางสังคมโดยไม่ตั้งใจ ตัวอย่างเช่น โครงการพัฒนาของภาคเอกชนหรือพื้นที่ที่มีฐานะทางเศรษฐกิจสูง อาจยกระดับพื้นที่ก่อสร้างหรือสร้างคันกั้นน้ำเพื่อป้องกันตนเอง ส่งผลให้น้ำหลากไหลเข้าสู่พื้นที่ใกล้เคียงที่มีความเปราะบางมากขึ้นและเพิ่มความเสี่ยงให้แก่ชุมชนโดยรอบ ขณะเดียวกัน ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจในหลายกรณียังคงมีอิทธิพลเหนือการพิจารณาด้านความเสี่ยงจากภัยพิบัติ ตัวอย่างเช่น Oregon House Bill (HB) 3309 ซึ่งอนุญาตให้สามารถก่อสร้างอาคารสาธารณะที่สำคัญ เช่น โรงเรียนและโรงพยาบาล ภายในพื้นที่เสี่ยงต่อการเกิดสึนามิ เนื่องจากรัฐให้ความสำคัญกับประโยชน์ทางเศรษฐกิจในระยะสั้นมากกว่าความเสี่ยงจากภัยพิบัติในระยะยาว
               ประเด็นดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า นักออกแบบและผู้เชี่ยวชาญด้านการวางแผนไม่ควรยึดติดกับข้อจำกัดเชิงนโยบายหรือการตัดสินใจทางการเมืองที่มุ่งผลประโยชน์ระยะสั้น หากแต่ควรทำหน้าที่ผลักดันให้ความปลอดภัยของประชาชนเป็นเป้าหมายสูงสุด พร้อมทั้งสนับสนุนให้การก่อสร้างที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ในพื้นที่เสี่ยงอุทกภัยหรือพื้นที่เสี่ยงสึนามิได้รับการออกแบบให้สามารถรองรับสถานการณ์ได้ตลอดลำดับเหตุการณ์ของภัยพิบัติ อีกหนึ่งปัญหาสำคัญคือ การดำเนินงานด้านการจัดการภัยพิบัติของภาครัฐ ไม่ว่าจะเป็นการลดความเสี่ยง (Mitigation) การปรับตัว (Adaptation) การเตรียมความพร้อม (Preparedness) การตอบสนองต่อเหตุฉุกเฉิน (Response) การฟื้นฟู (Recovery) และการบูรณะและก่อสร้างใหม่ (Reconstruction) มักดำเนินการแยกส่วนตามภารกิจของแต่ละหน่วยงาน ส่งผลให้พลาดโอกาสในการบูรณาการการทำงานและการใช้ทรัพยากรร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ การเตรียมแผนรองรับสถานการณ์ภัยพิบัติล่วงหน้า สามารถลดช่องว่างที่เกิดขึ้นระหว่างการจัดการเหตุฉุกเฉินในระยะสั้นกับกระบวนการฟื้นฟูชุมชนในระยะยาว และช่วยให้เมืองสามารถลดความสับสนในการบริหารจัดการภายหลังเกิดเหตุ เปิดโอกาสให้ประชาชนทุกกลุ่มมีส่วนร่วมในการกำหนดแนวทางการฟื้นฟู สร้างฉันทามติร่วมของชุมชน และใช้ประโยชน์จากงบประมาณฟื้นฟูและมาตรการสนับสนุนจากภาครัฐได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด อันจะนำไปสู่การฟื้นฟูเมืองและชุมชนให้มีความยืดหยุ่นและพร้อมรับมือกับภัยพิบัติในอนาคตได้อย่างยั่งยืน

การขับเคลื่อนสู่การเปลี่ยนกระบวนทัศน์แห่งการดูแลและความรับผิดชอบร่วมของทุกภาคส่วน (Calling for a Paradigm Shift to Care and Stewardship by All)
               การรับมือกับความท้าทายที่ทวีความรุนแรงขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ จำเป็นต้องอาศัยการเปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์ (Paradigm Shift) ในการออกแบบ การวางแผน และการบริหารจัดการสภาพแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยไม่ควรมุ่งเน้นเพียงการตอบสนองต่อภัยพิบัติภายหลังจากที่เหตุการณ์ได้เกิดขึ้นแล้ว หากแต่ต้องให้ความสำคัญกับการเตรียมความพร้อม การป้องกัน และการลดความเสี่ยงล่วงหน้าอย่างเป็นระบบ แนวคิด Stewardship หรือการดูแลและรับผิดชอบร่วมกันต่อโลก ชี้ให้เห็นว่า การรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมิใช่หน้าที่ของหน่วยงานหรือบุคคลใดเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นความรับผิดชอบร่วมกันของทุกภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน สถาบันการศึกษา ชุมชน และประชาชน ซึ่งแนวคิดดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมเท่านั้น หากแต่ครอบคลุมถึงการดูแลทรัพยากร การวางแผนพัฒนาเมือง และการสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการดำรงชีวิตอย่างปลอดภัยและยั่งยืน ในสังคมที่มีความพร้อมรับมือกับภัยพิบัติ นโยบายและมาตรการสนับสนุนของภาครัฐ อาคารสาธารณะ พื้นที่เปิดโล่ง การพัฒนาของภาคเอกชน เทคโนโลยีสมัยใหม่ และระบบการศึกษา ควรได้รับการเชื่อมโยงเข้ากับการมีส่วนร่วมของประชาชนและองค์กรชุมชนอย่างเป็นระบบ อนาคตจึงจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนแนวคิดในการคัดเลือกพื้นที่พัฒนา การผลักดันนโยบายที่เป็นธรรม การออกแบบสภาพแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้น ตลอดจนการดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของโลกอย่างรับผิดชอบ

               รายงานสรุปที่เผยแพร่โดย National Institute of Building Sciences ของสหรัฐอเมริกา เมื่อปี 2020 ระบุว่า ทุก 1 ดอลลาร์สหรัฐที่ลงทุนในมาตรการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ (Mitigation) ก่อนเกิดเหตุ จะสามารถลดค่าใช้จ่ายในการฟื้นฟูและก่อสร้างภายหลังเกิดภัยพิบัติได้ถึง 13 ดอลลาร์สหรัฐ ผลลัพธ์ดังกล่าวไม่เพียงสะท้อนถึงความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ แต่ยังแสดงให้เห็นว่าการลงทุนในการปรับปรุงอาคารให้มีความปลอดภัย (Retrofitting) การพัฒนามาตรฐานการก่อสร้าง และการดำเนินมาตรการลดความเสี่ยงอย่างเหมาะสม สามารถลดการสูญเสียชีวิต การบาดเจ็บ และลดผลกระทบด้านสุขภาพจิต เช่น ภาวะเครียดหลังเหตุการณ์สะเทือนขวัญ (PTSD) ของผู้ประสบภัยได้อย่างมีนัยสำคัญ แม้ว่ารายงานดังกล่าวจะให้ความสำคัญกับการปรับปรุงอาคาร มาตรฐานการก่อสร้าง และมาตรการลดความเสี่ยงเป็นหลัก แต่ผลลัพธ์ที่แสดงให้เห็นว่า การลงทุนล่วงหน้าเพียง 1 ส่วน สามารถลดความเสียหายได้ถึง 13 ส่วน ถือเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่สะท้อนถึงความจำเป็นที่นักออกแบบ สถาปนิก และนักผังเมือง จะต้องมีบทบาทเชิงรุกมากยิ่งขึ้นในการทำงานร่วมกับชุมชนตั้งแต่ก่อนเกิดภัยพิบัติ เพื่อร่วมกันพัฒนาแนวทางการรับมือที่เหมาะสมกับบริบทของแต่ละพื้นที่ ในปัจจุบัน ผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้กลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ก่อให้เกิดภัยพิบัติในหลายรูปแบบมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง ดังนั้น การเชื่อมโยงองค์ความรู้ระหว่างสาขาการออกแบบ การบริหารจัดการภัยพิบัติ และสังคมศาสตร์ จึงมิใช่เพียงแนวทางทางเลือก หากแต่เป็นองค์ประกอบที่จำเป็นสำหรับการพัฒนาวิชาชีพด้านสถาปัตยกรรม การวางผังเมือง และการออกแบบเมืองในอนาคต เพื่อสร้างเมืองและชุมชนที่มีความยืดหยุ่น พร้อมรับมือกับความท้าทายจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้อย่างยั่งยืน

“ประเทศไทยเติบโตอย่างยั่งยืนด้วยเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำและมีภูมิคุ้มกันต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศด้วยการมีส่วนร่วมของประชาชน”