ทำความรู้จัก “ดัชนีความเสี่ยง CRI”: เครื่องมือใหม่เพื่ออนาคตไทย รับมือวิกฤติภูมิอากาศอย่างแม่นยำ

               การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้กลายเป็นวิกฤตการณ์สำคัญที่ส่งผลกระทบอย่างกว้างขวางต่อทั้งเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมทั่วโลกอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะประเทศไทยที่เผชิญความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติที่มีความรุนแรงและความถี่เพิ่มขึ้น ทั้งน้ำท่วม ภัยแล้ง และคลื่นความร้อน ซึ่งก่อให้เกิดความเสียหายต่อโครงสร้างพื้นฐานและวิถีชีวิตของประชาชนอย่างมีนัยสำคัญ
               แม้ในระดับสากลจะมีดัชนีชี้วัดความเสี่ยงที่หลากหลาย เช่น Climate Risk Index (CRI) หรือ World Risk Index (WRI) เพื่อใช้ติดตามสถานการณ์และสนับสนุนการกำหนดนโยบาย แต่เครื่องมือดังกล่าวมักพัฒนาบนฐานข้อมูลและบริบทของต่างประเทศ ซึ่งอาจไม่สามารถสะท้อนความเปราะบางเชิงพื้นที่ของประเทศไทยได้อย่างแม่นยำเพียงพอ ดังนั้น การพัฒนาดัชนีความเสี่ยงที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศ จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งในการเป็นฐานข้อมูลเชิงนโยบายที่ตรงจุด และสนับสนุนการวางแผนรับมือในระยะยาวอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันให้กับระบบเศรษฐกิจ สังคม และระบบนิเวศของประเทศ ท่ามกลางความผันผวนของสภาพภูมิอากาศโลก
               กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม ได้พัฒนาดัชนีความเสี่ยงด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศสำหรับประเทศไทย (Climate Risk Index : CRI Thailand) ขึ้น เพื่อเป็นเครื่องมือสะท้อนความเสี่ยงที่ครอบคลุมทั้งมิติสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และสังคม โดยมุ่งพัฒนากลไกที่สามารถประเมินและจัดการความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศของประเทศไทยได้อย่างมีประสิทธิภาพ ช่วยให้การวางแผนรับมือและการจัดสรรทรัพยากรเป็นไปอย่างแม่นยำและตรงจุด
               การพัฒนาดัชนี CRI ของประเทศไทยได้รับการออกแบบให้ครอบคลุมทั้งการเรียนรู้จากกรอบสากล การพัฒนากรอบแนวคิดที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศ การใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์ และการมีส่วนร่วมของผู้เชี่ยวชาญและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ได้ดัชนีที่มีความน่าเชื่อถือและสามารถนำไปใช้ทั้งการวางแผนเชิงนโยบายและการนำไปสู่การปฏิบัติได้อย่างแท้จริง
               แม้ดัชนี CRI ระดับโลกของ Germanwatch จะเป็นต้นแบบสำคัญ แต่ยังมีข้อจำกัดบางประการ เช่น การใช้ฐานข้อมูลระดับโลกที่อาจไม่สะท้อนรายละเอียดเชิงลึกในระดับพื้นที่ของประเทศไทย รวมทั้งการเน้นการประเมินความสูญเสียในเชิงตัวเงินหรือจำนวนผู้เสียชีวิตเป็นหลัก ซึ่งอาจยังไม่ครอบคลุมผลกระทบด้านสังคม วัฒนธรรม หรือระบบนิเวศที่ไม่สามารถตีมูลค่าเป็นตัวเลขได้ ดังนั้น CRI ของประเทศไทยจึงถูกพัฒนาขึ้นบนหลักการทางวิชาการที่สอดคล้องกับแนวทางสากล ควบคู่กับกระบวนการปรึกษาหารือและการรับฟังความคิดเห็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย เพื่อให้ได้โครงสร้างดัชนีที่สอดคล้องกับบริบทประเทศ และสามารถสะท้อนระดับความเสี่ยงของแต่ละจังหวัดได้อย่างเหมาะสมและเปรียบเทียบกันได้
               กล่าวได้ว่า CRI ประเทศไทยครอบคลุมภัยพิบัติสุดขั้ว (Extreme Weather Events) 4 ประเภท ได้แก่ อุทกภัย วาตภัย ภัยแล้ง และดินโคลนถล่ม โดยกำหนดตัวแปรพิจารณาจากผลกระทบที่เกิดขึ้น แบ่งเป็น 2 มิติหลัก ได้แก่
👥 ผลกระทบต่อประชาชน : จำนวนผู้เสียชีวิต จำนวนผู้เสียชีวิตต่อแสนประชากร และจำนวนผู้ได้รับผลกระทบ
💰 ผลกระทบต่อเศรษฐกิจ : มูลค่าความเสียหาย และมูลค่าความเสียหายต่อผลิตภัณฑ์มวลรวมจังหวัด (GPP)
               ทั้งนี้ ด้วยบริบทของประเทศไทยที่ภาคการเกษตรมีความสำคัญทั้งในเชิงเศรษฐกิจและความมั่นคง ทางอาหาร ดัชนี CRI ของประเทศไทยจึงให้ความสำคัญกับการประเมินความเสียหายทางการเกษตรควบคู่กับภาคเศรษฐกิจอื่น เพื่อสะท้อนผลกระทบเชิงโครงสร้างของประเทศได้อย่างรอบด้านมากยิ่งขึ้น ดัชนี CRI ทำหน้าที่เป็นเครื่องมือสังเคราะห์ข้อมูลความเสี่ยงทั้งในเชิงพื้นที่และเชิงเวลาอย่างเป็นระบบ โดยสามารถใช้ติดตามสถานการณ์ในระยะสั้น (รายปี) เพื่อสะท้อนสถานการณ์ปัจจุบัน และในระยะยาว (10 ปี) เพื่อวิเคราะห์แนวโน้มและความถี่ของภัยพิบัติในแต่ละพื้นที่ อีกทั้งยังสามารถเชื่อมโยงกับมาตรการที่ดำเนินการในพื้นที่ เพื่อใช้ประเมินผลและพัฒนาข้อเสนอเชิงนโยบายที่ชัดเจน ทำให้สามารถปรับแผนยุทธศาสตร์ให้ทันสมัย ยืดหยุ่น และสอดคล้องกับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปได้อย่างต่อเนื่อง
               ​ในระยะถัดไป CRI ประเทศไทยมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาเป็นเครื่องมือสนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบายของทั้งหน่วยงานส่วนกลางและส่วนภูมิภาค โดยเฉพาะการประเมินและจัดลำดับความเสี่ยงเพื่อกำหนดมาตรการรับมือที่เหมาะสมในแต่ละพื้นที่ ควบคู่กับการพัฒนาฐานข้อมูลและเสริมสร้างศักยภาพของหน่วยงานระดับภูมิภาคและท้องถิ่นในการจัดเก็บและใช้ข้อมูลอย่างเป็นระบบ ซึ่งจะเป็นรากฐานสำคัญในการยกระดับการปรับตัวของประเทศไทยให้มีความเข้มแข็งและยั่งยืนในระยะยาว

บทความโดย : นางรสริน อมรพิทักษ์พันธ์ ผู้อำนวยการกลุ่มงานพัฒนาแนวทางและศักยภาพในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กองขับเคลื่อนการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
แหล่งที่มา : กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม (2568) การพัฒนาดัชนีความเสี่ยงด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศสำหรับประเทศไทย (Climate Risk Index: CRI)

“ประเทศไทยเติบโตอย่างยั่งยืนด้วยเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำและมีภูมิคุ้มกันต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศด้วยการมีส่วนร่วมของประชาชน”