ซูเปอร์เอลนีโญกับสุขภาพคนไทย ปกป้องชีวิตและกลุ่มเปราะบาง ท่ามกลางโลกที่ร้อนขึ้น (สาขาสาธารณสุข)

               เมื่อโลกกำลังเผชิญแนวโน้มการเกิด “ซูเปอร์เอลนีโญ” (Super El Niño) ซึ่งเป็นภาวะเอลนีโญที่มีความรุนแรงสูงกว่าปกติ ผลกระทบที่เกิดขึ้นไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเรื่องภัยแล้งหรือการขาดแคลนน้ำเท่านั้น แต่ยังส่งผลโดยตรงต่อสุขภาพของประชาชน โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางที่มีความสามารถในการปรับตัวต่อสภาพอากาศร้อนจัดได้จำกัด ซึ่งกลายเป็นความเสี่ยงด้านสาธารณสุขที่สำคัญของประเทศ
               ข้อมูลจากหน่วยงานด้านภูมิอากาศทั้งในและต่างประเทศชี้ให้เห็นว่า ในช่วงครึ่งหลังของปี 2569 ต่อเนื่องถึงต้นปี 2570 ประเทศไทยมีแนวโน้มเผชิญอุณหภูมิที่สูงกว่าค่าเฉลี่ย โดยอาจสูงกว่าปกติประมาณ 1.3–2.2 องศาเซลเซียสในหลายพื้นที่ แม้ตัวเลขดังกล่าวอาจดูไม่มากนัก แต่เมื่อรวมกับความชื้นในอากาศ จะทำให้ค่าดัชนีความร้อน (Heat Index) สูงขึ้นจนส่งผลต่อสุขภาพของประชาชนได้อย่างมีนัยสำคัญ

เมื่ออากาศร้อน กลายเป็นความเสี่ยงต่อสุขภาพ
               ซูเปอร์เอลนีโญทำให้ประเทศไทยมีแนวโน้มเผชิญคลื่นความร้อน (Heatwave) และอากาศร้อนจัดต่อเนื่องยาวนานขึ้น อุณหภูมิที่สูงขึ้นส่งผลให้ร่างกายสูญเสียน้ำมากขึ้น หัวใจทำงานหนักขึ้น และเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคลมร้อน (Heat Stroke) ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ที่อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้
               นอกจากนี้ ความร้อนยังส่งผลต่อผู้ป่วยโรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง โรคทางเดินหายใจ โรคไต และโรคเรื้อรังอื่น ๆ รวมถึงอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพจิตจากความเครียดและความวิตกกังวลที่เพิ่มขึ้น
               อีกหนึ่งความเสี่ยงที่สำคัญคือความเชื่อมโยงระหว่างความแห้งแล้ง ไฟป่า และฝุ่นละออง PM2.5 ซึ่งส่งผลต่อสุขภาพทางเดินหายใจของประชาชน โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคเหนือและพื้นที่เสี่ยงไฟป่า

กลุ่มเปราะบาง คือกลุ่มที่ต้องได้รับการปกป้องเป็นพิเศษ
        แม้ว่าความร้อนจะส่งผลต่อทุกคน แต่บางกลุ่มมีความเสี่ยงมากกว่าคนทั่วไป นั่นคือ
               1. กลุ่มผู้สูงอายุ ซึ่งระบบควบคุมอุณหภูมิของร่างกายทำงานได้ลดลงตามวัย
               2. กลุ่มเด็กเล็ก ซึ่งยังไม่สามารถปรับตัวต่อสภาพอากาศร้อนจัดได้ดีเท่าผู้ใหญ่
               3. กลุ่มหญิงตั้งครรภ์ ซึ่งอาจได้รับผลกระทบทั้งต่อสุขภาพของมารดาและทารกในครรภ์
               4. กลุ่มผู้ป่วยโรคเรื้อรัง เช่น โรคหัวใจ โรคเบาหวาน โรคความดันโลหิตสูง และโรคไต และ
               5. อีกกลุ่มหนึ่งที่สำคัญคือเกษตรกรและแรงงานกลางแจ้ง ซึ่งต้องทำงานท่ามกลางสภาพอากาศร้อนเป็นเวลานาน และมีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะขาดน้ำและโรคลมร้อนสูงกว่ากลุ่มอื่น

จากการรักษาเมื่อเจ็บป่วย สู่การป้องกันล่วงหน้า
               ภายใต้แผนการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศแห่งชาติ (NAP) ประเทศไทยกำลังให้ความสำคัญกับการปกป้องสุขภาพประชาชนจากผลกระทบของสภาพภูมิอากาศมากขึ้น แนวคิดสำคัญคือ การเปลี่ยนจากการรักษาเมื่อเกิดปัญหา สู่การเฝ้าระวังและป้องกันล่วงหน้า โดยใช้ข้อมูลภูมิอากาศและระบบเตือนภัยเป็นเครื่องมือสำคัญ ซึ่งการพัฒนาระบบ Heat Health Warning System จึงเป็นหนึ่งในกลไกสำคัญที่ช่วยเชื่อมโยงข้อมูลสภาพอากาศกับข้อมูลด้านสุขภาพ เพื่อแจ้งเตือนความเสี่ยงให้ประชาชนสามารถเตรียมตัวได้ล่วงหน้า

การดำเนินงานที่เกิดขึ้นจริงในประเทศไทย
               ประเทศไทยเริ่มมีการดำเนินงานด้านการปรับตัวต่อความเสี่ยงจากความร้อนอย่างเป็นรูปธรรมมากขึ้น โดยทุกภาคส่วนได้เร่งดำเนินการดังนี้
               1. Heat Health Warning System กรมอนามัยร่วมกับกรมอุตุนิยมวิทยา กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พัฒนาระบบเตือนภัยสุขภาพจากความร้อน เพื่อแจ้งเตือนระดับความเสี่ยงในแต่ละพื้นที่ และให้คำแนะนำในการปฏิบัติตัวแก่ประชาชน
               2. การพัฒนาดัชนีความร้อน (Heat Index) ประเทศไทยเริ่มนำข้อมูลอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์มาประเมินค่าดัชนีความร้อน เพื่อสะท้อนความรู้สึกของร่างกายต่อสภาพอากาศจริง และใช้เป็นข้อมูลประกอบการแจ้งเตือนความเสี่ยงด้านสุขภาพ
               3. Heat Action Plan กรุงเทพมหานคร กรุงเทพมหานครได้ดำเนินการจัดทำ Heat Action Plan และ Heat Mapping เพื่อระบุพื้นที่เสี่ยงความร้อนในเมือง พร้อมพัฒนามาตรการรองรับกลุ่มเปราะบางและลดผลกระทบจากคลื่นความร้อน
               4. การเฝ้าระวังโรคลมร้อนในพื้นที่เสี่ยง หน่วยงานสาธารณสุขในหลายจังหวัดได้ดำเนินกิจกรรมเฝ้าระวังโรคลมร้อนในกลุ่มแรงงานกลางแจ้ง เกษตรกร นักเรียน และผู้สูงอายุ รวมถึงเผยแพร่ความรู้ในการป้องกันตนเองจากความร้อน

ยุทธศาสตร์สำคัญที่ประเทศไทยต้องเร่งดำเนินการ
               การรับมือซูเปอร์เอลนีโญในมิติด้านสุขภาพจำเป็นต้องมองไกลกว่าการรักษาพยาบาล โดยการ..
               1. การพัฒนาดัชนีความร้อนความละเอียดสูงในระดับพื้นที่ เพื่อให้สามารถแจ้งเตือนประชาชนได้อย่างแม่นยำมากขึ้น
               2. การขยายระบบ Heat Health Warning System ให้ครอบคลุมทั่วประเทศ และเชื่อมโยงกับระบบเตือนภัยหลายภัย (Multi-Hazard Early Warning System)
               3. การพัฒนาพื้นที่พักคลายร้อน (Cooling Center) ในเขตเมือง โรงเรียน สถานพยาบาล และพื้นที่สาธารณะ
               4. การยกระดับมาตรการดูแลแรงงานกลางแจ้ง เกษตรกร และกลุ่มเปราะบางให้สามารถเข้าถึงข้อมูลและบริการด้านสุขภาพได้อย่างทั่วถึง
               5. การบูรณาการข้อมูลด้านภูมิอากาศและสุขภาพเข้าสู่กระบวนการวางแผนของภาครัฐในทุกระดับ ซึ่งจะช่วยให้สามารถดำเนินงานเพื่อรับมือกับสถานการณ์ และป้องกันปัญหาได้อย่างตรงจุด

ประชาชนควรเตรียมตัวอย่างไร
การป้องกันตนเองจากผลกระทบของความร้อนสามารถเริ่มต้นได้จากเรื่องใกล้ตัวโดยการดื่มน้ำอย่างสม่ำเสมอ แม้ยังไม่รู้สึกกระหาย หลีกเลี่ยงการทำกิจกรรมกลางแจ้งในช่วงเวลาที่อากาศร้อนจัด สวมใส่เสื้อผ้าที่ระบายอากาศได้ดี และสังเกตอาการผิดปกติ เช่น เวียนศีรษะ อ่อนเพลีย คลื่นไส้ หรือหมดสติ
สำหรับครอบครัว ควรให้ความสำคัญกับการดูแลผู้สูงอายุ เด็กเล็ก และผู้ป่วยโรคเรื้อรังเป็นพิเศษ รวมถึงติดตามประกาศเตือนภัยจากหน่วยงานภาครัฐอย่างสม่ำเสมอ
เพราะในโลกที่กำลังร้อนขึ้นอย่างต่อเนื่อง การปรับตัวด้านสาธารณสุขไม่ได้หมายถึงเพียงการรักษาโรค แต่คือการปกป้องชีวิต สุขภาพ และคุณภาพชีวิตของประชาชนให้สามารถดำรงชีวิตได้อย่างปลอดภัยท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ การเตรียมพร้อมตั้งแต่วันนี้ จึงเป็นการสร้างภูมิคุ้มกันให้คนไทยทุกคนสามารถก้าวผ่านความท้าทายจากซูเปอร์เอลนีโญและวิกฤตภูมิอากาศในอนาคตได้อย่างยั่งยืน

“ประเทศไทยเติบโตอย่างยั่งยืนด้วยเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำและมีภูมิคุ้มกันต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศด้วยการมีส่วนร่วมของประชาชน”

แหล่งที่มา :
– กรมอนามัย. (2569). Heat Health Warning System สำหรับประเทศไทย.
– กรมอนามัย. (2569). แนวทางป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพจากความร้อน.
– กระทรวงสาธารณสุข. (2569). ระบบเฝ้าระวังผู้ป่วยโรคลมร้อน (Heat Stroke Surveillance).
– สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน). (2569). LifeDee Application และ Heat Index Monitoring.
– กรุงเทพมหานคร. (2568). Heat Action Plan และ Heat Mapping กรุงเทพมหานคร.