เดือน: พฤษภาคม 2569

               🔹Maladaptation Monitoring คือ ระบบการติดตามเพื่อป้องกันไม่ให้วิธีการแก้ปัญหากลายเป็นการสร้างปัญหาใหม่ที่รุนแรงกว่าเดิม หรือ “การแก้ปัญหาที่กลับกลายเป็นสร้างปัญหาใหม่”
               🔹การปรับตัวที่ไม่เหมาะสม (Maladaptation) คือ การแก้ปัญหาที่กลับกลายเป็นสร้างปัญหาใหม่ หรือ “ยิ่งแก้ ยิ่งแย่” ในระยะยาว

♦️ตามรายงาน IPCC Sixth Assessment Report (AR6) ระบุรูปแบบของการปรับตัวที่ผิดพลาด (Maladaptation) ไว้ 5 มิติ
               1. ยิ่งแก้ ยิ่งร้อน ปรับตัวด้วยวิธีที่ปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพิ่มขึ้น เช่น พึ่งพาแอร์อย่างเดียว
               2. ช่วยที่หนึ่ง พังที่หนึ่ง แก้ปัญหาในพื้นที่หนึ่ง แต่ส่งผลลบไปหาพื้นที่ข้างเคียงหรือกลุ่มคนจน
               3. ประมาทเพราะมั่นใจเกิน สร้างโครงสร้างป้องกันทำให้คนรู้สึกปลอดภัยเกินไป แล้วละเลยการระวังภัยเมื่อเจอเหตุการณ์รุนแรงกว่าเดิม
               4. ติดกับดักวิธีเดิม เลือกลงทุนกับโครงสร้างที่ยืดหยุ่นไม่ได้และค่าซ่อมบำรุงสูง จนไม่มีงบไปทำวิธีอื่น
               5. ทำลายธรรมชาติ วิธีปรับตัวที่ไปทำลายระบบนิเวศดั้งเดิม ทำให้ความสามารถในการฟื้นตัวของธรรมชาติลดลง

♦️กลไกที่ทำให้เกิด Maladaptation จากรายงานของ IPCC เกิดจาก “การวางแผนที่ไม่รอบด้าน”
               1. การมองเป้าหมายระยะสั้น (Short-termism) เน้นแก้ปัญหาเฉพาะหน้า แต่ลืมดูการเปลี่ยนแปลงในระยะยาว
               2. การแยกส่วนทำ (Fragmented Planning) ต่างคนต่างทำ ไม่คุยกัน ผลลัพธ์เลยไปกระทบพื้นที่หรือกลุ่มคนอื่น
               3. การเลือกวิธีที่ยืดหยุ่นต่ำ (Inflexibility) สนใจแต่ตัวเลขหรือวิศวกรรม จนลืมผลกระทบต่อธรรมชาติและสังคม
               4. การละเลยมิติทางสังคม (Social Exclusion) ขาดข้อมูลที่แม่นยำ ทำให้ประเมินความเสี่ยงผิดพลาดตั้งแต่แรก

♦️3 ปัจจัยที่ทำให้การปรับตัว “พัง” (Maladaptation)
               1. บริบทพื้นที่ (Context) พื้นที่ไม่พร้อม ปัญหาเดิมที่มีอยู่แล้ว (เช่น ความจน การเมือง) ทำให้มาตรการนั้นไม่ได้ผล หรือไปซ้ำเติมคนลำบากให้แย่ลงกว่าเดิม
               2. โครงสร้างมาตรการ (Structure) วางแผนไม่รอบคอบ เช่น แก้ปัญหาที่หนึ่งแต่ไปสร้างปัญหาให้อีกที่
               3. การดำเนินการ (Implementation) การจัดการไม่ดี เช่น ขาดการประสานงาน งบหาย หรือทำแล้วทิ้ง ไม่มีการติดตามดูผลว่าที่ทำไปได้ผลดีจริงหรือไม่

♦️แนวทางในการจัดการกับ “การปรับตัวที่ไม่เหมาะสม”
               1. คิดให้รอบด้าน มองภาพเชื่อมโยงให้ครบและครอบคลุม
               2. ระวังผลเสีย ตรวจสอบและเช็กผลเสียที่อาจตามมา
               3. หาสาเหตุ วิเคราะห์สาเหตุ เช่น วางแผนระยะสั้นเกินไป ไม่คิดถึงผลกระทบข้ามพื้นที่ ขาดข้อมูลหรือขาดการมีส่วนร่วมของชุมชน
               4. ประเมินความเสี่ยง ความคุ้มค่าในระยะยาว เช่น สร้างโครงสร้างแข็ง (กำแพง/เขื่อน) ฟื้นฟูธรรมชาติ (ป่าชายเลน พื้นที่ชุ่มน้ำ) หรือไม่ควรทำอะไรเลย
               5. ปรับแผนให้ดีขึ้น เลือกวิธีที่ลดความเสี่ยงระยะยาว ไม่ทำลายระบบนิเวศ เป็นธรรมต่อทุกกลุ่ม (ไม่กระทบคนเปราะบาง)

               Maladaptation ไม่ได้หมายถึง “การล้มเหลว” แต่มักเกิดจากการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าโดยไม่คำนึงถึงผลกระทบข้ามพื้นที่/ข้ามกลุ่ม การละเลยระบบนิเวศ และการสร้างผลกระทบเชิงลบแฝง เช่น เพิ่มความเหลื่อมล้ำ เพิ่มการปล่อยคาร์บอน หรือจำกัดทางเลือกในอนาคต โดย Intergovernmental Panel on Climate Change เน้นว่าการหลีกเลี่ยง maladaptation ต้องอาศัยการวิเคราะห์เชิงระบบ (systems thinking) การคำนึงถึงความเป็นธรรม (equity) การใช้ nature-based solutions และการวางแผนระยะยาวแบบยืดหยุ่น

แหล่งอ้างอิง
1. Enhancing climate resilience in Thailand through effective water management and sustainable agriculture., Green Climate Fund.
2. Minimising the risk of maladaptation: A framework for analysis., ResearchGate.
3. Why some climate change adaptations just make things worse : Short-term and poorly thought-out solutions are hardly solutions at all., Popular Science.

“Monitoring Evaluation Research and Learning (MERL) Cycle วงจรที่จะทำให้การปรับตัวของคุณไม่มีวันหลงทาง”
               👉 MERL Cycle เป็น กระบวนการหรือกรอบแนวคิด เพื่อสนับสนุนการพัฒนาโครงการจัดทำระบบติดตามประเมินผลการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศให้มีทิศทางที่ชัดเจนไปสู่การทำงานอย่างเป็นระบบและต่อเนื่องเพื่อยกระดับประสิทธิภาพและประสิทธิผลของการดำเนินงานในระยะยาว โดยมีขั้นตอนดังนี้
               1) การดำเนินโครงการ (Project Implementation) การดำเนินโครงการด้านการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศต้องวางแผนกลยุทธ์อย่างเป็นระบบ กำหนดเป้าหมายให้ชัดเจน เลือกมาตรการปรับตัวที่เหมาะสม ใช้ทฤษฎีการเปลี่ยนแปลง (Theory of Change: ToC) เชื่อมโยงเหตุผลระหว่างกิจกรรม ผลลัพธ์ เป้าหมาย ดำเนินงานตามแผนที่วางไว้ รวมทั้งจัดให้มีการติดตามและประเมินผลอย่างต่อเนื่องเพื่อปรับปรุงโครงการให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น
               2) การติดตามและประเมินผล (Monitoring and Evaluation: M&E) กำหนดตัวชี้วัดให้ครอบคลุมทั้งกระบวนการ ผลผลิต ผลลัพธ์ และข้อมูลฐาน (Baseline Data) เป็นจุดอ้างอิงในการติดตามความก้าวหน้า โดยติดตามผลระหว่างดำเนินโครงการอย่างต่อเนื่องและประเมินผลขั้นสุดท้ายเมื่อสิ้นสุดโครงการ
               3) การวิจัย (Research: R) วิจัยเพื่อค้นหาความหมายเชิงลึกด้วยการวิเคราะห์ข้อมูลจากการติดตามและประเมินผล (M&E) ทั้งตัวชี้วัดเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ หากพบปัญหาให้วิเคราะห์ต้นทุน – ผลประโยชน์ (Cost-Benefit Analysis: CBA) เพื่อเปรียบเทียบและเลือกมาตรการปรับตัวที่เหมาะสมที่สุด
               4) การเรียนรู้ (Learning: L) นำผลจากการติดตาม (M) ประเมินผล (E) และวิจัย (R) มาถอดบทเรียนอย่างสม่ำเสมอ ให้เกิดการเรียนรู้ตลอดเวลาของวงจรการปรับตัว เพื่อป้องกันการปรับตัวที่ผิดพลาดโดยไม่ตั้งใจ (Maladaptation)
               5) ปรับปรุงโครงการด้านการปรับตัว (Adaptation to project improvement) เป็นขั้นตอนที่ควรดำเนินการเป็นระยะตลอดโครงการหลังการเรียนรู้ (L) ให้สามารถปรับการดำเนินงานได้อย่างยืดหยุ่น นำบทเรียนไปพัฒนาโครงการในรอบถัดไป เผยแพร่ทั้งความสำเร็จและข้อผิดพลาด เพื่อให้โครงการหรือหน่วยงานอื่นต่อยอดได้โดยไม่ต้องเริ่มต้นใหม่
🔒 5 หลักสำคัญอันนำไปสู่ความสำเร็จของการติดตามประเมินผล
               1. นโยบายเข้มแข็ง (Political Support) มีกฎหมายหรือแผนระดับชาติรองรับการดำเนินงานด้านการติดตามประเมินผลอย่างชัดเจน เพื่อให้เกิดเป็นระบบการทำงานที่ต่อเนื่องและจริงจัง
               2. การมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน (Whole of Society) การติดตามประเมินผลควรอาศัยความร่วมมือจากหลายฝ่าย เช่น ภาครัฐ เอกชน และประชาสังคม ตั้งแต่ต้นจนจบวงจร
               3. ยืดหยุ่นแต่แม่นยำ (Flexibility) ระบบต้องมีความยืดหยุ่นปรับเปลี่ยนได้ตามสถานการณ์ภูมิอากาศ เศรษฐกิจ และสังคมที่เปลี่ยนไป ไม่ยึดติดกับแผนเดิมที่อาจใช้ไม่ได้ผลในอนาคต แต่ก็ควรมีความแม่นยำในด้านการเก็บรวมรวบข้อมูลและการประเมินผลในมิติต่างๆ
               4. ทรัพยากรเพียงพอ (Resources) การติดตามประเมินผลเป็นกระบวนการที่ต้องดำเนินงานอย่างต่อเนื่อง จึงต้องมีงบประมาณที่เพียงพอ และการประเมินผลในมิติต่างๆ จำเป็นต้องใช้บุคลากรที่มีทักษะเฉพาะทาง
               5. เท่าเทียมและครอบคลุม (Equity & Gender) ระบบติตตามประเมินผลที่ดีจะต้องช่วยส่งเสริมการปรับตัวอย่างเท่าเทียม โดยการให้ความสำคัญกับข้อมูลที่แยกกลุ่มเพศและกลุ่มเปราะบาง เพื่อให้การช่วยเหลือเข้าถึงทุกคนโดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

แหล่งอ้างอิง
1. กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม (คู่มือ M&E การปรับตัว)
2. แนวทางการติดตามประเมินผลเพื่อการเรียนรู้ (OECD/DEval)
3. MERL Toolkit & Handbook (2024) โดย LEAP Africa